Anadolu’nun Biyoçeşitliliğine Yeni Bir Katkı: Çameli Pelemiri Bilim Literatürüne Girdi
Denizli’nin doğal güzellikleriyle ünlü ilçesi Çameli, bilim dünyasına önemli bir armağan sundu. Emekli Fen Bilgisi Öğretmeni Rıfat Özdemir’in doğa yürüyüşleri sırasında keşfettiği ve ilk bakışta dikkatini çeken pelemir bitkisinin, yapılan detaylı incelemeler sonucunda yeni bir tür olduğu anlaşıldı. Ege Üniversitesi Botanik Bahçesi ve Herbaryum Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü Prof. Dr. Hasan Yıldırım ve ekibinin yürüttüğü kapsamlı çalışmalarla bu nadide bitki, bilimsel literatüre ‘Cephalaria cameliensis‘ adıyla kazandırıldı. Türkçe’de ise ‘Çameli pelemiri‘ olarak anılacak olan bu yeni tür, Türkiye’nin zengin florasına önemli bir ekleme oldu.
Keşif Süreci ve Bilimsel Tanımlama
Türkiye florası, bilim insanlarının titiz arazi ve laboratuvar çalışmaları sayesinde her yıl yeni türlerle zenginleşmeye devam ediyor. Bu keşiflerden en yenisi, Denizli’nin Çameli ilçesinden geldi. Yaklaşık iki yıldır süren Biyoçeşitlilik Envanteri çalışmaları kapsamında fark edilen bitkinin detaylı incelemeleri tamamlandı. Prof. Dr. Hasan Yıldırım, keşif sürecini şu sözlerle anlattı: “Yeni tür ilk olarak, bölgenin doğasını yakından takip eden ve arazi gözlemleriyle çalışmalara değerli katkılar sunan emekli öğretmen Rıfat Özdemir tarafından fark edildi.”
Ardından Akdeniz Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümünden Prof. Dr. Ramazan Süleyman Göktürk ile birlikte yürütülen morfolojik değerlendirmeler, bitkinin mevcut türlerden belirgin şekilde farklılaştığını ortaya koydu. Türün yakın akrabalarından ayrıldığı noktalar, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Fen Fakültesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Ergun Kaya tarafından gerçekleştirilen ISSR analizleriyle moleküler düzeyde de doğrulandı. Bu titiz bilimsel süreçlerin ardından, Çameli pelemiri‘nin bilim için tamamen yeni bir tür olduğu kanıtlandı ve çalışmanın sonuçları, taksonomi alanının saygın dergilerinden Phytotaxa’da yayımlanarak uluslararası literatüre girdi.
‘Çameli Pelemiri’ Tehlike Altında mı?
Prof. Dr. Yıldırım, yaptıkları araştırmanın önemli sonuçlarını da paylaştı. Çameli pelemiri‘nin yalnızca Denizli-Çameli ve Muğla-Fethiye arasındaki dar bir coğrafyada, 1350-1850 metre yüksekliklerde yayılış gösterdiğini belirtti. Türün kendine özgü görünümü, yaprak yapısı ve çiçek özellikleri, onu yakın akrabaları olan Cephalaria saldaensis, Cephalaria dirmilensis ve Cephalaria lycica gibi türlerden ayırıyor. Moleküler analizler de bu ayrımı güçlü bir şekilde destekleyerek, türün bağımsız bir takson olduğunu doğruladı.
Ancak bu değerli türün geleceğiyle ilgili endişeler de mevcut. Prof. Dr. Yıldırım, türün yaşam alanının sınırlı olması ve bölgede gözlenen yoğun otlatma baskısı nedeniyle, Çameli pelemiri‘nin IUCN kriterlerine göre ‘Tehlikede (EN)’ kategorisinde değerlendirilmesini önerdiklerini vurguladı. Bu durum, türün korunması için acil önlemlerin alınması gerektiğini gösteriyor.
Türkiye, Cephalaria Cinsi İçin Önemli Bir Merkez
Çameli pelemiri keşfi, Türkiye’nin küresel biyoçeşitlilik açısından önemini bir kez daha gözler önüne serdi. Cephalaria cinsi, dünya genelinde yaklaşık 100 tür ile temsil edilen ve özellikle Akdeniz Havzası’ndan Orta Asya’ya kadar geniş bir alana yayılan bir grup. Türkiye ise bu cins için adeta bir çeşitlenme merkezi konumunda. Son yapılan çalışmalarla birlikte Türkiye’de en az 47 Cephalaria türünün varlığı kesinleşti ve bu türlerin neredeyse yarısı endemik. Son tanımlanan Çameli pelemiri ve Cephalaria dumanii türleriyle birlikte Türkiye’deki toplam Cephalaria tür sayısı 49’a, endemik tür sayısı ise 25’e yükseldi. Bu artış, Anadolu’nun bu cins içindeki küresel önemini ve yüksek endemizm oranını pekiştiriyor.
Prof. Dr. Yıldırım, bu keşfin gerçekleşmesinde Çameli halkının ve yerel yönetimlerin rolüne de dikkat çekti: “Çameli, doğasını korumayı bilen, misafirperver insanlarıyla her zaman yanımızda olan özel bir ilçe. Bu keşif, hem Anadolu’nun eşsiz ekolojik mirasını hem de yerel halkın duyarlılığının bilime nasıl katkı sağlayabileceğini bir kez daha gösterdi.” Çalışmaya destek veren Çameli Belediyesine ve Belediye Başkanı Cengiz Arslan’a teşekkür eden Prof. Dr. Yıldırım, doğanın saklı güzelliklerini gün yüzüne çıkaran bu tür keşiflerin artmasının, Anadolu’nun henüz keşfedilmeyi bekleyen zenginliğini gözler önüne serdiğini sözlerine ekledi.
